هنگامه‌ی ملیجكان و ضرورت گفت‌وگوی باز

وقتی در تآتر اتفاقی نمی‌افتد، نوشتن درباره‌ی آن ‌چه ضرورتی دارد؟ وقتی مدیران تآتر هرگونه انتقادی را بی‌جواب می‌گذارند و در محفل بسته‌ی خویش این انتقادات را حمل بر قرار گرفتن افراد در جبهه‌ی معاندانِ خود برمی‌شُمرند، نوشتنِ ما برای آنان چه سودی دارد؟ وقتی مدیرانِ تآتر ما، خودشان و ریزه‌خواران‌شان را كلّ تآتر می‌دانند و دیگران را حُرمت‌شکنان و موانع تآتر، چه باید کرد؟

دوستی می‌گفت این گفت‌وگو با مدیران را باید فراموش کرد و گفت‌وگو را با جماعت تآتر آغاز کرد. من موافقِ این ایده نیستم. چرا که از یک‌سو، گفت‌وگوی باز و در صحنه‌ی اجتماعی با مدیران تآتر درواقع همان مکالمه با جماعتِ تآتری‌ست؛ و از سوی دیگر تأکید بر آشكارگیِ این نکته است که ماهیت و نظرگاهِ ما و مدیران در چه نسبتی از یکدیگر قرار گرفته است. ما به تعیین این نسبت نیازمندیم چرا که بدون آن، ‌صورتِ همیشه‌ مخدوشِ تآتر ما همچنان مخدوش و درهم باقی می‌ماند، آن‌چنان‌که امروز هم این عدم شفافیت باقی‌ست و کم‌ترین ضربه‌اش به کُل تآتر عبارت است از جایگزین‌شدنِ منافع فردی به‌جای منافع عمومی. امروز بیش‌تر از هر زمان دیگر منافع جمعی اهالی تآتر در «لابی»های پشتِ درهای بسته به تاراج می‌رود، و ایده‌ی «آن‌ کسی برنده است که منافع فردی‌اش را بهتر می‌شناسد» به‌عنوان یک حُکم در تآتر ما مستقر شده است. ظاهراً پُر بیراه نیست ادعای مدیریتِ تآتر در محافل خصوصی که هنرمندانِ تآتر هرکدام قیمتی دارند که فقط از راه چانه‌زنی با ما به آن قیمت می‌رسند. ساده‌تر این‌که قیمت را مدیرانِ تآتر ما تعیین می‌کنند. پایان گفت‌وگوی عمومی با مدیران تآتر به‌منزله‌ی قبول این نکته است که هرکس باید حق خودش را بگیرد، راهش مهم نیست، موضوع به‌دست‌آوردنِ حق فردی‌ست. پذیرشِ این ایده به‌مثابه‌ی پذیرش این هم هست که اهالی تآتر به‌عنوان یک کُلّ واحد، صاحب هیچ حقوقی نیستند، بلکه صرفاً به‌عنوان واحدهای کوچک حقوقی دارند.

دولتی‌کردنِ نهادهای صنفی، اخراج متخصصانِ گِردآمده در انجمن‌های نمایش و هزاران ترفند از این‌دست، و فراخواندنِ افراد به‌صورت واحدهای مستقل، همگی نشان از میل مدیرانِ تآتر به فردی‌کردنِ حضور هنرمندان تآتر به‌جای اجتماعی‌بودن امرِ تآتر است.خودمان را فریب ندهیم، تآتر دولتی ــ آن‌چنان‌که در این سرزمین موجود است ــ به‌معنای ختم‌شدنِ همه‌ی راه‌ها به «رُم» است، و هرگونه فعالیتِ مستقل به‌معنای بازی‌کردن در کوچه‌ای‌ست که هیچ ارتباطی با زمینِ مسابقه ندارد. مدیران دولتی تآتر همه‌ی راه‌ها را به خود ختم کرده‌اند. سیستم تآتر در هیچ مقطعی این‌همه منوط به طبقه‌ی دوم ساختمان مرکز هنرهای نمایشی در تالار وحدت نبوده است. صدای مدیریتِ امروز تآتر بلندترین صدایی‌ست که ما همه‌ی این سال‌ها فقط به‌زمزمه شنیده بوده‌ایم. بگذارید خاطره‌ای بگویم تا روشن شود آن زمزمه و این صدا.ستاره پسیانی زمانی که سیزده سال بیش‌تر نداشت، درصدد برآمد اجرایی را به‌عنوان کارگردان با «گروه تآتر بازی» به انجام رساند. به‌گمان گروه، این تجربه در آن روزگار تجربه‌ای منحصربه‌فرد بود که کمّیت و کیفیتش برای جریان آن زمانِ تآترِ ما مفید ارزیابی می‌شد. وقتی به مدیران وقتِ «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» مراجعه شد تا آنان را برای حمایت از همکاری ترغیب کنیم، جواب آن مدیران به‌گونه‌ای بود که می‌توان گفت همه‌ی ذهنیتِ حاكم بر تآتر ما در همه‌ی سال‌های رفته بوده و همچنان نیز هست. مدیران وقتِ کانون متفقاً این جمله را تکرار کردند که اگر قرار است کاری برای فرزندِ آقای پسیانی صورت گیرد، ترجیح در این است که آن کار برای فرزندانِ آشنایان‌مان انجام شود. البته ناگفته پیداست که در این گفته‌شان شکسته‌نَفسی متعهدنمایانه‌ای نهفته بود. آن‌ها «فرزندان آشنایان‌مان» را به‌جای «فرزندان خودمان» به‌کار می‌بردند. آن‌صدا امروز با وسعت و طنینِ بس بیش‌تری، با حفظ همان شکسته‌نَفسی، شنیده می‌شود؛ منتها با این روشن‌بینی مدیریتی‌ـ‌انسانی که فرزندانِ ایشان با وجود استفاده از مقوله‌ی «رانت» هم توانِ جولان‌دهی در این عرصه را ندارند، یا به‌همت بوی خوش پول، رحل اقامت در‌ آن‌جا افکنده‌اند که برای همه‌ی عمر آمرزیده‌شان خواهد کرد. دستگاه مدیریتِ تآترِ ما امروز به‌جای فرزندان خوش‌عقل راه را بر «ملیجک»های خوش‌رفتار گشوده است.

دوستِ نازنینم امیر دژاکام در اعتراضیه‌ای که از سر اتفاق از طریق «لابی»های مطبوعاتی مدیران تآتر به‌صورت گسترده‌ای زیر پوشش قرار گرفت، به این نظریه که در تآتر ما هیچ کاری صورت نمی‌گیرد تاخت. اعتراضیه‌ی امیر دژاکام برای من از این منظر تعجب‌آور بود که کارگردانی چون او، مانند همه‌ی دیگران در تآتر ما، می‌داند چه میزان تفاوت میان کارهای گذشته‌ی خود او و کارهای همین اواخرش وجود دارد. ممیزی لجام‌گسیخته‌ای که حتی ناشی از تغییر قوانین و دیدگاه‌ها نیست و تنها و تنها بر سلیقه‌ی حسابگرانه‌ی آقایان برای تثبیت و بقای وضع موجود استوار است، سیری نزولی به‌ صورتِ بیرونی تآتر ما داده است. آیا به‌راستی امیر دژاکام خودش را همان امیر دژاکام می‌بیند؟ نادر برهانی‌مرند، کورش نریمانی و خیلی‌های دیگر که به‌حُکم مصاحبه‌های‌شان، خود را همان نمی‌بینند که بوده‌اند. امیر دژاکام، چون همیشه متعصب به کار خودش، اعتراضی می‌کند که در پسِ آن کسانی دست‌های خودشان را پنهان می‌کنند. او بهتر از همه می‌داند که امروز ملیجکان در کسوتِ سانسورچی، نویسنده و کارگردان، بی‌پروا مشغول‌اند، ضمناً با این نیت که آمار مدیران تآتر را هم پُرآب‌ورنگ‌تر کنند. من همچنان بر این عقیده‌ام پای می‌فشرم که وقتی مدیریتِ بسته همه‌ی راه‌ها را به خود ختم می‌کند و همه‌چیز را منوط به بی‌قاعدگی و ظنّ و سلیقه می‌سازد به‌معنای آن است که تلاش دارد بستری فراهم آورد که در آن ناخُبرگانِ هوراکِش، میدان‌دارِ بازی باشند؛ و این کسان آن‌قدر آمارساز و نان‌به‌نرخ روزخور هستند که جمعیتِ تآتر به فردِ تآتری تغییر ماهیت دهد. آقایانی که در دوره‌ی قلع‌و‌قمع تآتر و منزلتِ تآتری‌ها به کسوتِ نویسنده، کارگردان و طراحِ جریان تآتر درآمده‌اند، آن‌قدر از ضریب هوشی برخوردار هستند که بدانند جُز این راهی برای «مرد اول»‌ شدن ندارند؛ اما از منظری دیگر، به‌دلیل نداشتن حافظه‌ی تاریخی، از یاد برده‌اند که برادران، دوستان و هم‌قبیله‌ای‌ها‌شان، حتی‌ بیش‌تر از این‌ها کردند اما درنهایت نه نامی از آنان باقی ماند و نه احترامی.باید از جمعیتِ تآتر دفاع كرد و این جز از راه گفت‌وگوی مستمر با مدیرانِ تآتر، آن هم در صحنه‌ی بازِ اجتماعی، امكان‌پذیر نیست. با كشاندنِ گفت‌وگو به سطح اجتماع، باید مدیران تآتر را پرهیز داد از این گفتار و این منطق كه هنرمندان تآتر را می‌توان به بهایی خرید. با این گفت‌وگو باید به آنان گوشزد كرد كه تآتر مقوله‌ای جمعی‌ست و نمی‌توان با میدان دادن به برخی، دیگران را از میدان خارج كرد.

محمد چرم شیر

منبع : سایت انتشارات نیلا

نوشته شده در چهارشنبه 27 شهریور 1387 و 12:09 ق.ظ توسط سید حسن حسینی نژاد

ویرایش شده در - و -